Fotografie

Onmogelijke foto's

Al vanaf het begin van de fotografie is men vanuit een ware pioniersgeest bezig geweest om grenzen te verkennen en deze betroffen aanvankelijk natuurlijk vooral die met de schilderkunst, waar men toen nog sterk tegenaan leunde. Pas geleidelijk ontdekte men de mogelijkheden en onmogelijkheden van het fotografische proces zelf, dat zich niet alleen binnen optische wetmatigheden voltrekt, maar ook binnen een chemisch domein met haar eigen kenmerken.

Bekend zijn de vele experimenten van Man Ray, maar in feite horen ook de bijtende fotocollages van Hirschfield en de koppelingen van tekst en foto's van Piet Zwart evenzeer tot het ruime gebied van de kunstfotografie. Deze wist zich mede hierdoor steeds meer tot een uitdagend zelfstandige kunstvorm te ontwikkelde, hoewel de veronderstelde realistische weergave ook regelmatig tot potsierlijke oprispingen aanleiding gaf. Bijvoorbeeld op het punt van naaktfotografie...

Schilderen met licht

Waar de oude meesters - zoals onze eigen Rembrandt - steeds meer ontdekten dat ze in feite de essentie van het licht schilderden en dit konden kneden en dramatiseren, hadden fotografen het hier aanvankelijk heel wat moeilijker mee. Totdat het allengs gevoeliger fotomateriaal en de betere lichtbronnen voor een enorme doorbraak zorgden en men als het ware met licht begon te schilderen. De fotografie eiste daarmee ook zijn plaats als volwaardige kunstvorm op.

Het bleek immers niet langer slechts een weergave van de werkelijkheid te zijn, maar een werkelijke interpretatie ervan. Bekijk de mooie foto's van Breitner, die zijn schilderijen wat sfeer betreft weten te evenaren. Ook de grootformaat-opnamen van landschapsfotograaf Ansel Adams - zie de canyon-opname hierboven - ontlenen hun indrukwekkende schoonheid aan een gekozen lichtval. In een speciaal hiervoor gebouwde camper annex doka wachtte hij soms dagenlang tot dat ene moment dat de zon zich exact gedroeg zoals hij zich had voorgesteld.

Bedrog per foto

Een aparte vorm van manipulatie wordt gevormd door het bewuste bedrog dat door middel van geretoucheerde foto's werd gepleegd. Zo at de Russische 'revolutie' inderdaad heel wat van haar kinderen op en werden in ongenade gevallen kameraden, die ooit samen met Stalin op de foto stonden, zonder pardon weggeradeerd. Eenzelfde truc werd ook in de nazi-tijd op grote schaal toegepast met vroegere strijdmakkers rond Hitler.

Een andere kant betrof de spiritistische hysterie in de 30-er jaren toen aan de lopende band foto's van gematerialiseerde geestverschijningen en zwevende tafels uit de donkere kamer kwamen. Een beetje in het verlengde hiervan ontstonden ook de foto's van Nessie, het monster van Loch Ness, de vage schotelvormige verschijningen die als ufo's bekend werden en zogenaamde opnamen van de 'bemanning' van zo'n ufo die bij Roswell zou zijn neergestort.

Digitale (on)mogelijkheden

Het is duidelijk dat de introductie van digitale manipulatieprogramma's zoals Photoshop wereldwijd tot zowel positieve als negatieve reacties aanleiding gaf. Ineens leek immers vrijwel alles mogelijk te zijn en kon een foto dus echt onbeschaamd liegen, zonder dat dit naspeurbaar is. Want waar elke normale film, mede door het chemische proces, nog zijn eigen kenmerkende korreligheidspatroon bezit is een pixel gewoon een pixel, waar die ook vandaan komt.

Zo vormt bijvoorbeeld iets als een derde oog geen enkel probleem, kan naar believen de oog- of haarleur worden veranderd en menig vlekje (en rimpel) weggewerkt. Daarnaast kunnen we echter ook op foto's lijkende beelden maken die zelfs nog nooit een camera hebben gezien. Of kunnen we foto's achteraf een ongekende en normaal gesproken onmogelijke expressie meegeven. Het is vooral deze laatste mogelijkheid die het onderwerp van dit artikel...

Wordt vervolgd