Degenen die nog met film en donkere kamer in de weer zijn geweest kennen zeker ook nog het verschijnsel van de korreligheid van met name zwart/witfoto's die met een snelle film waren geschoten. Bij bijvoorbeeld jazzfoto's werd dat vaak zelfs tot een stijl- en sfeerkenmerk. Voorwaarde was echter wel dat deze korreligheid een regelmatig karakter had. Bij digitale opnamen komt er geen film met ingewikkelde chemische reacties meer aan te pas en van korreligheid is dan ook geen sprake, maar wel van een nieuw fenomeen genaamd ruis en ook dit kan storend werken. Eigenlijk nog meer dan een goed gedoserde filmkorreligheid...
Ruis in het algemeen is een willekeurige variatie in een elektrisch signaal en treedt in zekere mate overal op waar omzettingen plaatsvinden en dat begint in de fotografie al bij de lichtgevoelige sensor. Daar wordt lichtenergie in de vorm van fotonen omgezet in elektrische energie en dat gaat nooit helemaal foutloos. Het proces wordt echter sterk beinvloed door het energieniveau waarop de omzetting zich afspeelt en vooral bij weinig licht worden die foutjes vertaald in 'ruis'.
Door een camera op een hogere ISO-waarde in te stellen schakel je als het ware een versterker in, waardoor mét het signaal ook de fouten meer zichtbaar worden. Een belangrijke factor is daarbij de grootte van de beeldpunten ('pixels') op de sensor, immers hoe groter hoe meer fotonen kunnen worden 'gevangen'. Dit is ook de reden dat digitale spiegelreflex-camera's met hun grotere sensor beter scoren en op hogere ISO-waarden kunnen worden ingesteld.
Laat je zeker niet tezeer beinvloeden door het aantal megapixels dat een camera claimt - wanneer het een kleine sensor betreft wil dat immers alleen maar zeggen dat de pixels navenant kleiner worden en dus meer fouten zullen genereren. Bij compact-camera's is daarom een ISO-waarde van 400 eigenlijk al te hoog voor foto's die vergroot worden afgedrukt. Ruis neemt namelijk de plaats in van belangrijke beeldinformatie en daaronder lijdt onder andere de scherpte.
Bij de omzetting van fotonen in elektriciteit zijn we er nog niet, want we spreken immers van digitale fotografie en dus moet dat analoge signaal door middel van 'sampling' eerst naar een digitaal signaal worden omgezet. En ook hier treden onherroepelijk fouten op die zich naar een vorm van ruis vertalen. Een verdere oorzaak van ongewenst signaal is warmte, die immers ook energie vertegenwoordigt - een reden om je camera zoveel mogelijk uit de zon te houden.
Verder is het ook zo dat de verschillende kleurkanalen een verschillende gevoeligheid vertonen waardoor bijvoorbeeld het blauw extra versterkt dient te worden en er daarmee ook meer ruis verschijnt. Tenslotte is ook de beeldcompressie tot JPEG-files een bron van een storend soort ruis, die vooral rondom contouren laat zien. Ook hier zien we vaak allerlei gekleurde pixels die tevens door de andere vormen van beeldruis worden versterkt.
Natuurlijk moet je proberen om het probleem in de kiem te smoren en dat betekent in de eerste plaats een niet te hoge gevoeligheid op je camera in te stellen. In feite geldt: hoe lager hoe beter... Verder bevatten donkere gebieden in verhouding meer ruis en is het dus ook zaak om onderbelichting te voorkomen - aan de andere kant is overbelichting ook dodelijk voor een foto, dus is het dus zaak wat betreft de belcihting heel zorgvuldig te werk te gaan.
Een eenvoudige oplossing lijkt om de ruisonderdrukking van de camera zelf in te schakelen, maar dit is niet echt aan te raden. Vanwege het complexe karakter van een effectieve ruisvermindering is het veel beter om dit soort bewerkingen achteraf op de computer uit te voeren. Een simpele verzachting van het beeld werkt inderdaad ruisvorming tegen, maar zo raak je toch een beetje van de regen in de drup, want je wil je foto toch ook zo scherp mogelijk houden.
Er bestaan gelukkig algoritmes die na een grondige analyse van de verschillende soorten ruis deze stuk voor stuk te lijf gaan, zonder dat de scherpte van de belangrijkse delen van de foto teveel wordt aangetast. Zo kunnen egale vlakken waar ruis het meest storend zou zijn, zoals bijvoorbeeld de lucht, rustig aan scherpte verliezen. Niet daarentegen de delen die relatief scherpe contouren kennen zoals allerlei voorwerpen en de ogen bij een portret...
Software voor beeldbewerking bevat over het algemeen een filter met de naam 'Despeckle' of 'Denoise' dat ofwel in een keer de gehele afbeelding onder handen neemt of eerst monsters neemt van de lichte, middelste en donkere partijen en daarbij verschillende instellingen biedt. Belangrijk is wel dat je een goede vergelijking kunt maken tussen het origineel en de bewerkte efbeelding, het liefst door middel van een redelijk sterk uitvergroot gedeelte in een venster.
Dit is ook de manier waarop Photoshop werkt en zeker in de laatste versie CS3 is het ruisfilter uitgegroeid tot een zeer effectief precisiegereedschap dat uitstekende resultaten oplevert. Ook het goedkopere Photoshop Elements beschikt erover en met enig experimenteren (en lees daarbij vooral ook de gebruiksaanwijzing) verdwijnt ruis als sneeuw voor de zon, zonder dat scherpte en detailweergave tezeer worden eengetast.
Een methode die ikzelf wel toepas op kwetsbare plaatsen, zoals de overgang tussen lichtere en donkere partijen in bijvoorbeeld een gezicht, is gebruikmaken van het kloongereedschap. Door de cirkels voor bron en doel grotendeels te laten overlappen (en af en toe ten opzichte van elkaar te verplaatsen) en de transparantie op zo'n 80% te zetten kun je door herhaaldelijk klonen zo'n gebied vrijwel ruisvrij krijgen met behoud van de licht/donkerverschillen.
Er zijn vanzelfsprekend ook speciale programma's ontwikkeld die de verschillende vormen van beeldruis zo goed mogelijk trachten te neutraliseren zonder de overige beeldkwaliteit tezeer negatief te beinvloeden...
Noise Ninja - www.picturecode.com
Het meest bekende en geldt algemeen als het krachtigste programma in zowel standalone versie en als plug-in voor Photoshop en Photoshop Elements. Gratis demoversie met beperkte functionaliteit. Licenties van $35 tot $80. Handig is de additionele 'Noise Brush'. Beschikbaar voor PC en Mac (PowerMac en Intel), de standalone versie ook voor Linux.
Neat Image - www.neatimage.com
Eenvoudige bediening met eventueel toch voldoende individuele instelmogelijkheden. Maakt ook gebruik van specifieke camera-profielen. Gratis onbeperkt bruikbare demoversie voor niet-commerciële toepassingen. Wel met een enkele beperkingen, zoals uitvoer uitsluitend in JPEG. Licenties van $30 tot $75.
Noiseware - www.imagenomic.com
Eenvoudige bediening, razendsnel en effectief. Licenties $30 tot $70 voor stand-alone of plugin. De plugin-versies zijn ook voor Mac OSX te krijgen. Een stand-alone 'Community Edition' voor niet-commerciëel gebruik is gratis.