Grafische vormgeving
Over kleur | De Gulden Snede als leidraad | Letters als cultureel erfgoed... | Sites met aparte letterfonts | Zelf letters ontwerpen | Letters voor het beeldscherm
Over kleur
Zonder licht geen beeld en licht betekent in de werkelijke wereld ook altijd kleur. We kunnen dus rustig stellen dat kleur in de een of andere vorm aan de basis ligt van zowel onze visuele waarneming als van de beeldende kunst. Misschien is die vanzelfsprekendheid de reden dat er eigenlijk niet zoveel over wordt geschreven. Ten onrechte, want het is een buitengewoon boeiend onderwerp waarvan de bestudering bovendien veel kan bijdragen tot betere fotografie, beeldbewerking en beeldcreatie.
De Gulden Snede als leidraad
Binnen de westerse cultuur waren getallen lange tijd iets uit de reële wereld en ging het daarom vooral over 'aantallen'. Indiase en Arabische wiskundigen dachten echter verder en kenden al het getal '0', negatieve getallen en talstelsels. De 13e eeuwse mathematicus Fibonacci wist een brug te slaan tussen het oosterse en westerse getaldenken en introduceerde daarmee ook de Arabische notatie, zoals we die nog steeds kennen. Van hem stamt echter ook de Reeks van Fibonacci en die op haar beurt leidt naar het veelomvattende begrip 'Gulden Snede'...
Letters als cultureel erfgoed...
Er zijn goede argumenten aan te voeren om de uitvinding van het schrift, mogelijk samen met die van het wiel, tot de belangrijkste in de geschiedenis van de mens te beschouwen. Natuurlijk kennen we een zeker spanningsveld tussen woorden en beelden, getuige ook het gezegde dat één beeld meer zou zeggen dan duizend woorden. Maar het is desondanks wel duidelijk dat de geschreven taal een onontbeerlijk gegeven is bij het doorgeven van gedachten en ideeën.
Met name het verspreiden van de belangrijke humanistische traditie die vanuit de 16de eeuw in Europa tot ontwikkeling kwam is voor een goed deel gestoeld op de al een eeuw eerder gedane uitvinding van de boekdrukkunst. Naar vrijwel zeker was dat in 1440 de Mainzer Johann Gensfleisch, ook wel genoemd Gutenberg, die voor het eerst afzonderlijke (houten) lettervormen toepaste om hiermee afdrukken op papier te maken.
Het was met name door dit nieuwe systeem van tekstvermenigvuldiging dat het eeuwenoude monopolie van de (Katholieke)kerk op opvoeding en op informatie in het algemeen werd doorbroken. Ook de snelle verbreiding van de Reformatie door Luther en zijn volgelingen was zonder het gedrukte woord niet goed mogelijk geweest. Dit geeft tegelijk ook een beetje aan op welk niveau men de 'drukkunst' uit die tijd moet schatten.
De drukker goldt eeuwenlang als een hoeder van de cultuur en stond in hoog aanzien en de ontwerper van de hiervoor noodzakelijke letters deed daar niet veel voor onder. Zij werden terecht beschouwd als werkelijke kunstenaars met een zeer hoge mate van vakmanschap. En terecht, want hoe technisch knap en kunstig zo'n uit hout gesneden letter wel was kan men nog goed afzien aan de afdrukken die uit die begintijd afkomstig zijn.
Van hout naar lood
Na een paar honderd jaar werd de losse houten letter vervangen door een gegoten 'loden' letter - in werkelijkheid een harde legering van lood en tin. Deze letters werden lang als handzetsel toegepast; eigenlijk nog wel tot zo'n twintig jaar terug, al werd deze omslachtige methode vanaf 1900 voor een goed deel vervangen door mechanische zetsystemen.
Onder de kenmerkende benamingen Linotype en Monotype pasten vooral de grotere drukkerijen tientallen jaren lang het zogenaamd machinezetsel toe met soms hele batterijen grote zwarte machines die ter plaatse respectievelijk regels of opeenvolgende losse metalen letters produceerden. Dit ging gepaard met een hoop lawaai terwijl de nabije pot met kokend lood een potentiëel gezondheidsrisico vormde dat met een traditioneel flesje melk per dag werd afgekocht.
De komst van het fotografisch zetsel luidde een heel nieuwe periode in die weliswaar een stuk gezonder was voor de individuele zetter, maar waarvan de werkwijze toch nog steeds grotendeels was gestoeld op de oude techniek. Ook de daarop volgende stap van gedigitaliseerde lettertypen bleef aanvankelijk nog in handen van de grafisch opgeleide vakman, maar hiermee was de deur toch ook definitief geopend naar de boze buitenwereld.
Met afgrijzen wordt door veel grafische vakmensen gekeken naar de soms inderdaad bizarre resultaten van de digitale revolutie. Vooral omdat hierdoor mensen op de voorgrond traden die niet waren opgegroeid met een historisch gevormde referentie voor de letter en haar toepassingen. Met als gevolg de gebruikelijke twee gezichten van elke revolutie: een enorme verloedering aan de ene kant, maar met hier en daar toch ook soms een nieuwe visie.
Een basisindeling van letterfamilies
Om tot een zekere mate van overzicht te komen moet je indelen in functionele ondergroepen en daarbij zijn verschillende benaderingen mogelijk. De klassieke is op basis van historie en van vorm. Een dergelijke indeling is zeker nog niet achterhaald en voor elke serieus belangstellende is het daarom nuttig er kennis van te nemen. Men gaat hierbij over het algemeen uit van vijf basisgroepen, waarbinnen uiteraard ook weer de nodige subgroepen zijn ontstaan:
Letters met schreven
Deze zijn geinspireerd op de lettertypen die de Romeinen al gebruikten om hun teksten in marmer te beitelen, vandaar de oude benaming 'romein'. Oorspronkelijke werden hiervoor alleen maar hoofdletters gebruikt, de zogenaamde 'kapitalen', maar al bij de eerste gesneden letters ontwierp men ook de 'kleine' letters, welke in het vakjargon algemeen 'onderkast' worden genoemd, naar de plaats waar de laden met deze letters zich in de zetkast bevonden.
De schreven zijn de 'voetjes' aan boven- en onderkant van de letters, die hier als kenmerk hebben dat ze sierlijk uitlopen. Men kent hierbij trouwens ook een verdere onderverdeling in typen die worden bestempeld als Oud, Renaissance, Overgang, Barok, Modern of Klassiek. Ook een vrij moderne en nog steeds veel gebruikte letter als de 'Times', die voor het gelijknamige dagblad werd ontworpen, behoort tot deze uitgebreide categorie.
Egyptienne-achtigen
Ook deze letters zijn voorzien van een soort schreven, maar deze hebben een heel ander en aanmerkelijk zwaarder karakter. Soms zie je nog een zekere overgang van de steel van de letter naar de schreef, maar bij andere is die hoekig en plotseling. De meeste typen zijn omstreeks de dertiger jaren ontstaan en weerspiegelen iets van een no-nonsense en mechanistisch wereldbeeld, zoals dat toen in zwang was. Hieronder zijn ook de meeste schrijfmachineletters te rangschikken.
Schreefloze letters
In de 20er en 30er jaren was er een sterk gevoelde binding tussen architectuur en typografie die vooral bij de aanhangers van de Bauhaus-beweging tot uiting kwam. Alles wat maar zweemde naar versiering werd als overbodig gezien en als een afleiding van waar het in werkelijkheid om ging. Het verst gingen lettertypes die uitsluitend geconstrueerd werden met passer en lineaal. Toch werden ook deze letters steeds meer illustratief toegepast.
Decoratieve letters
Een bonte vergaarbak van alles dat niet tot een van de bovengenoemde groepen behoort. Het is ook vooral deze groep die sinds de digitalisering een gigantische aanwas heeft gekend. Bijna dagelijks zien nieuwe soorten het levenslicht en 'the sky is the limit'. Er zijn letters in de vorm van kaarsjes, kerstballen, grafstenen, drukknoopjes, chocoladeletters, graffiti, takken, steentjes, blote lichamen, kortom je kunt het zo gek niet bedenken.
Scriptletters
Ook dit zou je decoratieve letters kunnen noemen, maar hier is vooral sprake van een specifieke ontstaansgeschiedenis, namelijk die met behulp van een (meestal brede cailgrafische) pen of van een penseel als schrijfgereedschap. De erfenis van de eerste is af te leiden uit de vaak nogal strenge lijnvoering met een flink verschil tussen dik en dun. Bij de tweede soort is de scheidingslijn met die van de decoratieve letter vaak erg dun.
Bitmap- en vectorbestanden
Afbeeldingen kunnen uit pixels bestaan - zoals foto's - of worden gevormd door zogenaamde vectorcurves. Deze laatste zijn in hoge mate schaalbaar zonder verlies aan kwaliteit en verdienen daardoor juist voor letterfonts de voorkeur. Voor de beeldschermweergave is natuurlijk uiteindelijk steeds een conversie naar bitmaps vereist, zoals de meeste drukprocedé's een vertaling naar de geëigende rasterpunten vereisen.
PostScript en TrueType
PostScript is in principe een beschrijvingstaal voor digitaal opgemaakte pagina's die via een zogenaamde RIP in een filmsetter naar hoge resolutie films worden vertaald. Eraan ten grondslag ligt het op een gestandaardiseerde wijze beschrijven van lettervormen als gevectoriseerde curves. Deze door Adobe gerealiseerde (en gepatenteerde) techniek leverde de grafische industrie een langverbeide standaard op.
Met Adobe Type Manager (ATM) konden ook op elke PC professionele resultaten gerealiseerd worden. Er zat echter ook een venijnig kantje aan in de vorm van lang niet malse licenties die met Adobe afgerekend dienden te worden en dit was o.a. Apple en Microsoft een doorn in het oog. In een gezamenlijke inspanning ontwikkelde men de TrueType fonts, die ironisch genoeg vervolgens voor het Windows-platform tot standaard werden verheven, terwijl Apple toch de PostScript letters van Adobe bleef prefereren.
Sites met aparte letterfonts
Font Freak - http://www.fontfreak.com/index2.htm
Fontastic - http://rover.wiesbaden.netsurf.de/~kikita/index2.htm
International Typeface Corporation (ITC) - http://www.itcfonts.com/
Fontage - http://www.fontage.com/index.html
1001 Fonts - http://www.1001fonts.com/
Chank's Free Fonts - http://www.chank.com/freefonts.php
Divide by Zero - http://fonts.tom7.com/
Misprinted Type - http://www.misprintedtype.com/v3/
Zelf letters ontwerpen
Het ontwerpen van een goed lettertyp dat ook als brood- of bodyletter toegepast kan worden is bepaald geen sinecure, terwijl ze vaak slechts een paar jaar overleven. Verbazend is dus dat de oorspronkelijke ontwerpen van genieën als Garamond, Jenson en Baskerville inmiddels al honderden jaren stand blijken te houden. Ook een moderne letter als de Univers van Frutiger gaat al tientallen jaren mee, evenals de Times van Monotype en de Helvetica van Linotype.
Voor het ontwerpen van lettertypen met een dergelijke kwaliteit is een grote dosis vakkennis en creativiteit nodig en daar is binnen de huidige situatie nauwelijks droog brood mee te verdienen. In onze digitale wereld kopiëert en consumeert men immers elk lettertype zonder aanzien des persoons. Het is daarmee logisch dat zelfwerkzaamheid zich vooral beperkt tot het meer spectaculaire gelegenheidswerk, al zul je ook hierbij knappe staaltjes ontwerpen tegenkomen.
De programma's
In het shareware- en ook freewarecircuit zijn genoeg programma's te vinden om heerlijk te experimenteren met het zelf ontwerpen of aanpassen van lettertypes. Hierbij heeft men dan de keuze om een heel alfabet in vectorvorm te ontwerpen of om een gelegenheidskopje in elkaar te knutselen. Ook met een programma als CorelDraw kunnen hier uitstekende resultaten worden bereikt en in het bitmap-domein met Photoshop of een ander bewerkingsprogramma.
Font Creator ($50) - http://www.high-logic.com/fcp.html
Letters voor het beeldscherm
Een goede letter had allereerst een goede leesbaarheid en esthetische kwaliteiten op het oog, maar minstens zo belangrijk waren de fysieke kenmerken. De vroegere lettertypen waren immers in de ware zin drukletters omdat hiermee, samen met de dikke kleverige inkt, een afdruk op papier werd gemaakt. Voorkomen moest dus ook worden dat inkt zich in binnenhoekjes ging ophopen, terwijl te dunne delen bij onvoldoende gelijkmatige druk misschien wel helemaal niet afdrukten.
Het is duidelijk dat letters voor beeldschermgebruik, dus met licht als 'afdruk'medium, aan totaal andere eisen dienden te voldoen en hiervoor werden dan ook de nodige speciale letterstypen ontworpen. Een uitgebreide behandeling van fonts voor de computer door Miriam van der Have is op de website van Emday te vinden - http://www.emday.nl/publicaties/fonts/index.html